Wat is ransomware? En wat je doet als je bestanden op slot zitten

Ransomware is volgens de politie een programma dat de gegevens op een computer versleutelt en vervolgens losgeld vraagt, vaak in cryptovaluta zoals Bitcoin of Monero; in extreme gevallen blokkeert het ook de toegang tot de computer. In het Nederlands heet het ook gijzelsoftware. Soms stelen de criminelen daarnaast gevoelige gegevens, zoals financiële documenten of paspoortgegevens, om je onder druk te zetten. Is je computer verbonden met een netwerk, dan kan de ransomware zich ook naar andere computers en opslagapparaten verspreiden, waarschuwt Microsoft.

De vormen

• Encryptie-ransomware: versleutelt documenten, spreadsheets, afbeeldingen en video's. Vaak vind je in dezelfde map een tekstbestand met betaalinstructies.
• Lock screen-ransomware: vergrendelt je scherm en eist betaling, zonder je persoonlijke bestanden te versleutelen.
• Cryptoware: volgens de Fraudehelpdesk een extra gevaarlijke variant waarbij ook back-ups van bestanden worden beschadigd.
• Ransomware voor mobiele apparaten: ook Android-telefoons kunnen worden getroffen.

Hoe vaak komt het voor?

Vooral bedrijven worden slachtoffer, maar ook als consument kun je ermee te maken krijgen, zegt Veiliginternetten.nl. In 2025 werd in Nederland van 65 ransomware-incidenten aangifte gedaan bij de politie, en bij 40 incidenten schoten incidentresponsbedrijven te hulp, volgens het Jaarbeeld Ransomware 2025 van het NCSC en zijn partners (25 februari 2026). Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger, omdat niet elk slachtoffer aangifte doet. Bij veel incidenten werden ook gegevens gestolen voor dubbele afpersing.

Wat je meteen doet

1. Verbreek de verbinding met internet en andere netwerken, en koppel externe harde schijven en USB-sticks los, zodat de ransomware zich niet verder verspreidt.
2. Bewaar alle informatie over de aanval: het losgeldbericht (maak een foto of screenshot), e-mails, betaalverzoeken, eventuele cryptoadressen en de website waarmee de besmetting plaatsvond. Op internetsporen.nl lees je hoe je bijvoorbeeld gegevens uit e-mailheaders haalt.
3. Betaal bij voorkeur niet. Heb je toch betaald, of overweeg je het? Laat het de politie altijd weten: betalingsinformatie kan van grote waarde zijn voor het onderzoek.
4. Doe aangifte. Als particulier, zzp'er of eigenaar van een klein bedrijf kan dat online met DigiD; namens een bedrijf of organisatie met eHerkenning. De politie kan ook bij je langskomen om digitale sporen veilig te stellen.
5. Stond er een kopie van je identiteitsbewijs op het apparaat? Meld dat dan ook bij het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude (CMI), adviseert de Fraudehelpdesk.
6. Laat de malware verwijderen, met betrouwbare beveiligingssoftware of door een deskundige.

Waarom je beter niet betaalt

Betalen is geen garantie dat je gegevens worden vrijgegeven en vergroot de kans dat criminelen doorgaan, zegt de politie. De Fraudehelpdesk voegt toe dat de bestanden na betaling meestal niet of niet helemaal worden vrijgegeven, en dat de gijzelsoftware daarna nog op je computer staat en opnieuw kan worden aangezet. Heb je al betaald, neem dan volgens Microsoft onmiddellijk contact op met je bank en de politie: heb je met een creditcard betaald, dan kan je bank de transactie mogelijk blokkeren.

Je bestanden terugkrijgen

• No More Ransom, een initiatief van onder meer de politie en Europol, biedt gratis ontsleutelprogramma's (decryptors). Met de Crypto Sheriff en de informatie uit het losgeldbericht kijk je of er een decryptor is voor jouw variant. Er is nog niet voor elk type ransomware een oplossing.
• Is er geen decryptor, dan zijn back-ups de enige manier om je bestanden terug te krijgen. Met goede, recente en offline back-ups blijft de schade beperkt, zegt de politie.
• Zet een back-up pas terug als je zeker weet dat de ransomware is verwijderd, anders kunnen je bestanden opnieuw worden versleuteld. Microsoft raadt aan eerst alle malware met Windows-beveiliging te verwijderen.

Zo voorkom je ransomware

• Maak regelmatig back-ups. Van de Nederlandse bedrijven en organisaties met meer dan 100 medewerkers die in 2023 door ransomware werden getroffen, had 58 procent geen back-up, volgens het Jaarbeeld Ransomware 2023.
• Zet in Windows-beveiliging onder Virus- & bedreigingsbeveiliging > Bescherming tegen ransomware de Gecontroleerde mappentoegang aan: onbekende of niet-vertrouwde apps kunnen dan geen bestanden in je beveiligde mappen wijzigen. Op een andere pagina noemt Microsoft dit Beheerde maptoegang.
• Houd je software bijgewerkt, open geen onverwachte links of bijlagen, en schakel geen macro's in als een document daarom vraagt.
• Pas op voor ClickFix: een nepwaarschuwing in je browser die vraagt Windows+R in te drukken, dan Ctrl+V en Enter. Zo voer je zelf schadelijke code uit, en de virusscanner kan vaak niet op tijd ingrijpen, waarschuwt Veiliginternetten.nl.

Tegen ransomware help je jezelf vooraf: een recente back-up die los van je computer staat, kan niemand gijzelen.