Złośliwe oprogramowanie (malware): co to jest, jak się nim zarazić i jak je usunąć

Złośliwe oprogramowanie, po angielsku malware (od malicious software), to według słownika gov.pl programy, których celem jest zniszczenie komputera albo zapisanych na nim informacji. Obejmuje wirusy, robaki, konie trojańskie, spyware, adware i inne szkodliwe programy. Potocznie mówi się „wirus”, ale wirus to tylko jeden z rodzajów. W kampaniach opisywanych przez CERT Polska celem jest często kradzież: haseł zapisanych w przeglądarce, dostępu do bankowości, kont pocztowych.

Najważniejsze rodzaje

• Wirus: dołącza swój kod do innych programów i uruchamia się razem z zainfekowanym plikiem.
• Robak: sam rozprzestrzenia się przez sieć i pocztę elektroniczną, z komputera na komputer.
• Koń trojański: udaje przydatny program, a w tle wykonuje działania, nad którymi nie masz kontroli.
• Ransomware: blokuje lub szyfruje pliki i żąda okupu.
• Spyware: zbiera dane o użytkowniku, który nie wie o jego obecności.
• Infostealer: kradnie hasła i ciasteczka zapisane w przeglądarce oraz hasła z popularnych aplikacji; niektóre rodziny przechwytują też naciskane klawisze.
• Rootkit: narzędzia, którymi szkodnik ukrywa się przed programami antywirusowymi.

Skala zagrożenia w Polsce

W 2025 roku CERT Polska zarejestrował 3438 incydentów związanych ze szkodliwym oprogramowaniem, w tym 179 ataków ransomware. To druga najczęstsza kategoria po oszustwach komputerowych. W tym samym roku zespół zgłosił Google 393 próbki złośliwego oprogramowania na telefony i 119 aplikacji w Sklepie Google Play podszywających się pod znane polskie firmy, najczęściej pod Orlen; po zgłoszeniach zniknęły ze sklepu. W postępowaniach Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości złośliwe oprogramowanie (ransomware, DDoS, malware) stanowiło 20% spraw prowadzonych w 2025 roku.

Jak malware trafia na urządzenia

• Załącznik w e-mailu: archiwum .zip, .7z, .cab, .iso lub .img z plikiem wykonywalnym udającym dokument. CERT Polska opisywał np. e-mail rzekomo z Głównego Urzędu Statystycznego z „elektronicznym formularzem” w formacie .exe, a w 2025 roku wiadomości „od InPost” ze skryptem, który kradł hasła do poczty.
• Fałszywa „aktualizacja” przeglądarki lub odtwarzacza wideo, którą podsuwa strona, SMS albo wyskakujące okienko.
• Aplikacja na Androida pobrana z linku, np. do „śledzenia paczki”, zamiast ze sklepu.
• Fałszywa CAPTCHA: strona każe nacisnąć Windows + R albo otworzyć PowerShell lub Terminal i wkleić „kod weryfikacyjny”. W rzeczywistości to polecenie, które może pobrać i uruchomić szkodliwy program. Prawdziwy test CAPTCHA rozwiązujesz w oknie przeglądarki i nigdy nie wymaga uruchamiania poleceń.
• Niezałatane luki w systemie i aplikacjach, na które poprawka już istnieje.
• Program do zdalnego pulpitu zainstalowany na prośbę fałszywego konsultanta.

Objawy

Infekcja nie musi dawać żadnych objawów. CERT Polska zauważa, że po uruchomieniu polecenia z fałszywej CAPTCHA komputer może działać jak zwykle, a szkodliwy program pracuje w tle, bez okna i powiadomienia. Częściej zauważysz skutki: logowania i zmiany ustawień na koncie, których nie robiłeś, nieznane urządzenia, aplikacje z dostępem do kont czy podejrzane operacje finansowe, które Google wymienia jako oznaki przejęcia konta. Na telefonie sygnałem jest aplikacja z uprawnieniem do ułatwień dostępu, które nie ma związku z jej funkcją.

Jak usunąć malware z komputera z Windows

1. Odłącz komputer od internetu: wyłącz Wi-Fi i odłącz kabel sieciowy.
2. Z innego, niezainfekowanego urządzenia zmień hasła, zaczynając od poczty: wszystkie zapisane w przeglądarce i aplikacjach oraz te wpisywane już po infekcji. Wyloguj się ze wszystkich urządzeń.
3. Otwórz aplikację Zabezpieczenia Windows > Ochrona przed wirusami i zagrożeniami, sprawdź aktualizacje ochrony i uruchom Pełne skanowanie, które sprawdza wszystkie pliki i programy.
4. Jeśli problem nie znika, wybierz w opcjach skanowania Program antywirusowy Microsoft Defender (skanowanie offline). Komputer uruchomi się ponownie i przeskanuje dysk bez ładowania systemu Windows, więc uporczywemu szkodnikowi trudniej się ukryć. Wyniki zobaczysz w Historii ochrony.
5. Pamiętaj, że według CERT Polska skanowanie nie daje gwarancji pełnego usunięcia infostealera. Najpewniej jest zrobić kopię ważnych plików, przeinstalować system i przywrócić z kopii tylko to, co potrzebne.

Na Androidzie

• W Sklepie Google Play kliknij ikonę profilu > Play Protect > Ustawienia i sprawdź, czy opcja Skanuj aplikacje za pomocą Play Protect jest włączona. Play Protect może wyłączyć albo usunąć szkodliwą aplikację.
• Usuń aplikacje, których nie rozpoznajesz, i cofnij uprawnienia do ułatwień dostępu, powiadomień i SMS-⁠ów tym, które ich nie potrzebują.
• Jeśli to nie pomaga, przywróć ustawienia fabryczne, zapisując wcześniej dane na koncie Google. Reset kasuje wszystkie dane z telefonu.

Jak się chronić

• Włącz automatyczne aktualizacje systemu i aplikacji.
• Instaluj aplikacje tylko z oficjalnych sklepów, a programy z oficjalnych stron producentów.
• Nie otwieraj nieoczekiwanych załączników, zwłaszcza archiwów i plików z rozszerzeniami .exe, .js, .iso, .img, .htm i .html.
• Zostaw włączone Ochronę w czasie rzeczywistym i Ochronę przed naruszeniami w Zabezpieczeniach Windows. Ta druga nie pozwala złośliwym aplikacjom zmieniać ważnych ustawień programu antywirusowego.
• Używaj osobnych haseł i weryfikacji dwuetapowej: infostealery polują przede wszystkim na hasła.

Przy malware liczy się kolejność: odłącz, zmień hasła z czystego urządzenia, wyczyść albo przeinstaluj. Dopiero potem wracaj do banku i poczty.